नेपालको संविधान २०७२ का विशेषताहरु उल्लेख गर्नुहोस्। [५]

 

नेपालको संविधान २०७२ का विशेषताहरु उल्लेख गर्नुहोस्। [५]

उत्तर:
नेपालको संविधान (२०७२ असोज ३ मा जारी) नेपाली जनताका प्रतिनिधि सम्मिलित संविधान सभाबाट निर्माण भएको पहिलो ऐतिहासिक संविधान हो। यसका प्रमुख विशेषताहरूलाई निम्न बमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ:

• संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र: नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्दै संघ, प्रदेश र स्थानीय गरी ३ तहको राज्य संरचनाको व्यवस्था गरिएको छ।
• जनतामा निहित सार्वभौमसत्ता: नेपालको सार्वभौमसत्ता र राजकीय सत्ता नेपाली जनतामा निहित रहेको छ।
• विस्तृत मौलिक हक: भाग ३ मा नागरिकका स्वतन्त्रता, समानता, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी लगायतका ३१ वटा मौलिक हकहरूको व्यवस्था गरिएको छ।
• धर्मनिरपेक्षता: राज्यको कुनै आधिकारिक धर्म नहुने गरी धार्मिक, सांस्कृतिक स्वतन्त्रता सहितको धर्मनिरपेक्षताको अंगीकार गरिएको छ।
• समावेशी र सहभागितामूलक सिद्धान्त: राज्यका हरेक अंग र संसद्मा महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी लगायतका पिछडिएका वर्गको समानुपातिक समावेशी प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरिएको छ।
• द्विसदनात्मक संघीय व्यवस्थापिका: केन्द्रमा प्रतिनिधि सभा र राष्ट्रिय सभा गरी दुई सदनात्मक व्यवस्थापिकाको व्यवस्था छ।
• स्वतन्त्र न्यायपालिका: शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्त अनुरूप स्वतन्त्र, निष्पक्ष र सक्षम न्यायपालिका तथा संवैधानिक निकायको रूपमा सर्वोच्च अदालतमा 'संवैधानिक इजलास' को व्यवस्था छ।

प्रश्न १४. प्रदेश लोकसेवा आयोगले विज्ञापन गर्दा खुलाउनुपर्ने विवरणहरु को बारेमा उल्लेख गर्नुहोस्। [५]

उत्तर:
प्रदेश लोकसेवा आयोगले प्रदेश निजामती सेवा, स्थानीय सेवा वा अन्य सरकारी सेवाका रिक्त पदहरू पूर्ति गर्न विज्ञापन प्रकाशन गर्दा उम्मेदवारहरूको स्पष्टताका लागि निम्न विवरणहरू खुलाउनु पर्छ:

• पद, श्रेणी र सेवा/समूह: पूर्ति गर्नुपर्ने पदको नाम, त्यसको श्रेणी वा तह (जस्तै: अधिकृत सातौँ, सहायक पाँचौँ) र सेवा/समूह/उपसमूह स्पष्ट खुलाउनुपर्छ।
• आवश्यक संख्या: खुला, महिला, आदिवासी जनजाति, मधेसी, दलित, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, पिछडिएको क्षेत्र आदि कोटामा माग गरिएको कुल रिक्त पद संख्या।
• न्यूनतम शैक्षिक योग्यता: उक्त पदका लागि आवश्यक पर्ने न्यूनतम शैक्षिक उपाधि, संकाय वा तालिमको विवरण।
• उमेरको हद: आवेदन दिन पाउने न्यूनतम र अधिकतम उमेरको सीमा (सामान्यतया पुरुषका लागि १८/२१ देखि ३५ वर्ष र महिला/अपाङ्गता भएका व्यक्तिको हकमा ४० वर्ष)।
• परीक्षाको किसिम र दस्तुर: परीक्षा लिखित, प्रयोगात्मक, सीप परीक्षण वा अन्तर्वार्ता के-के हुने हो सोको विवरण र बुझाउनुपर्ने परीक्षा दस्तुर।
• दरखास्त दिने अन्तिम मिति र माध्यम: अनलाइन वा भौतिक रूपमा फाराम बुझाउने अन्तिम मिति (र दोब्बर दस्तुरको म्याद) तथा आवेदन दिने प्रक्रिया।
• सम्पर्क र परीक्षा केन्द्र: परीक्षा संचालन हुने स्थान, आवश्यक कागजातहरू र थप जानकारीका लागि सम्पर्क गर्ने विस्तृत विवरण।

प्रश्न १५. अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग को काम कर्तव्य र अधिकार उल्लेख गर्नुहोस्। [५]

उत्तर:
नेपालको संविधानको भाग २१ (धारा २३९) बमोजिम अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग (CIAA) एक प्रमुख संवैधानिक निकाय हो। सार्वजनिक पद धारण गरेको व्यक्तिबाट भएको भ्रष्टाचार र अनुचित कार्यको नियन्त्रणका लागि यसको काम, कर्तव्य र अधिकार निम्नानुसार रहेको छ:

• अनुसन्धान र तहकिकात: कुनै सार्वजनिक पद धारण गरेको व्यक्तिले कानुन बमोजिम भ्रष्टाचार वा पदको दुरुपयोग गरेको उजुरी परेमा वा जानकारी प्राप्त भएमा आयोगले सोको अनुसन्धान र तहकिकात गर्दछ।
• मुद्दा दायर गर्ने: अनुसन्धानबाट कसुर स्थापित हुने पर्याप्त आधार देखिएमा आयोगले त्यस्तो व्यक्ति र सम्बद्ध अन्य व्यक्तिहरू विरुद्ध कानुन बमोजिम विशेष अदालतमा मुद्दा दायर गर्दछ।
• सचेतना र प्रवर्द्धनात्मक कार्य: भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि समाजमा चेतना जगाउने, सदाचारिता प्रवर्द्धन गर्ने र अन्तरक्रियात्मक कार्यक्रमहरू संचालन गर्ने।
• सुझाव तथा परामर्श: सरकारी निकायहरूमा हुन सक्ने भ्रष्टाचारका छिद्रहरू बन्द गर्न र प्रशासनिक ढिलासुस्ती हटाउन सरकारलाई आवश्यक नीतिगत सुझावहरू दिने।
• तामेली वा खारेजी: अनुसन्धान गर्दा कसुर नदेखिएमा वा पर्याप्त प्रमाण नपुगेमा उजुरीलाई तामेलीमा राख्ने वा खारेज गर्ने निर्णय गर्ने।

प्रश्न १६. नागरिक वडापत्र भन्नाले के बुझ्नुहुन्छ र यसमा खुलाउनुपर्ने कुराहरुको बारेमा लेख्नुहोस्। [५]

उत्तर:
नागरिक वडापत्र (Citizen Charter):
सार्वजनिक निकायले नागरिकलाई प्रदान गर्ने सेवाको प्रकृति, गुणस्तर, समय र मूल्यका सम्बन्धमा जनताप्रति गरेको लिखित प्रतिबद्धता नै नागरिक वडापत्र हो। यो सार्वजनिक प्रशासनलाई पारदर्शी, जवाफदेही र नागरिक-मैत्री बनाउने एक महत्त्वपूर्ण औजार हो। यसले 'नागरिक नै सेवाका केन्द्रविन्दु हुन्' भन्ने मान्यता राख्दछ।
नागरिक वडापत्रमा खुलाउनुपर्ने मुख्य कुराहरू:

• सेवाको प्रकार: कार्यालयबाट प्राप्त हुने सेवा र सुविधाहरूको स्पष्ट सूची।
• लाग्ने दस्तुर/शुल्क: सेवा प्राप्त गर्नका लागि नागरिकले बुझाउनुपर्ने तोकिएको दस्तुर वा राजस्व (निःशुल्क भए सोही कुरा)।
• लाग्ने समय: निवेदन दिएपछि कति समयभित्र (जस्तै: तुरुन्तै, १ घण्टा वा ३ दिनभित्र) सेवा उपलब्ध गराइन्छ सोको अवधि।
• आवश्यक कागजातहरू: सेवा प्राप्त गर्नका लागि रीतपूर्वक पेश गर्नुपर्ने निवेदन, प्रमाण र आवश्यक कागजातहरूको विवरण।
• जिम्मेवार अधिकारी र कोठा नं.: सम्बन्धित कार्य गर्ने फाँट, जिम्मेवार कर्मचारीको पद र कोठा नम्बर।
• गुनासो सुन्ने अधिकारी: सेवा समयमै वा सन्तोषजनक रूपमा नपाइएमा कहाँ र कसलाई गुनासो गर्ने हो, सो अधिकारीको नाम र सम्पर्क।
• क्षतिपूर्तिको व्यवस्था: (लागू भएको ठाउँमा) यदि कार्यालयको ढिलासुस्तीले सेवाग्राहीलाई क्षति पुगेमा दिइने क्षतिपूर्तिको विवरण।